Foto: Almaty ákimdiginiń baspasóz qyzmeti
Ashyq derek kózderinde jastardyń alǵashqy legi 17 jeltoqsan kúni tańǵy 7-8 shamasynda Ortalyq komıtet ǵımaratynyń aldyna toptasa bastaǵany aıtylady. Biraq sherýshilerdiń qarasy tústen keıin qalyńdaıdy. Jastardyń sondaǵy jigeri shıyrshyq atqany sonshalyq, olar bet shymshyǵan aıazdan da qaımyqpady, qolyna qarý alyp umtylǵan soldattardan da seskenbedi. Qaıtalap jatýdyń qajeti qansha, oqıǵa hronologııasy qalaı órbigeni, beıbit sherýge shyqqan jastardy Frýnze, Tashkent, Chelıabi, Novosibir, Ýfa men Tbılısıden ákelingen arnaıy áskerı toptardyń qaıtip basyp-janyshtaǵany tarıhtan belgili. Qanshama adam qaza tapty. Qanshasy ómir-baqı azap shekti. Alaıda totalıtarlyq rejımge degen osynaý qarsylyqtyń dúmpýi el aýmaǵynan asyp shyǵyp, kórshiles memleketterge de jetti. Olar qazaq jastarynyń erligine tánti bolyp, súısindi.
Sol kezde «Qazaqfılmde» jumys isteıtin Janatbek Jaqyptyń aıtýynsha, jastar óz yqtııarymen alańǵa qaraı aǵylǵan.
«Jumystaǵy jigitter avtobýspen kele jatqanda alańda 30-40 shaqty adam turǵanyn kóripti. Sodan biz de gý-gý etip, alańǵa qaraı bet aldyq. Barsaq «qaıtyńdar», «tarańdar» degen agıtasııalyq jumystar júrip jatyr eken. Olardyń úgittegenine qoldy bir siltedik. Biz Sátbaev kóshesiniń boıynda turýǵa tıisti emespiz, trıbýnaǵa baryp óz oıymyzdy aıtýymyz kerek dep bekindik», deıdi jeltoqsanshy.
Alańǵa jınalǵan jastardy aıaýsyz uryp-soǵý 18 jeltoqsan kúni túngi 12 shamasynda shyrqaý shegine jetedi. Aq qar, kók muz ústinde jaırap jatqan qyz-jigitterde esep joq. Kýáger Maqsut Sábıtov «soldattardyń qolynda – qysqa saper kúrek, jasaqshylarda – keltek temir, mılısıonerlerde – rázińke doıyr boldy» dep eske alady. Bul týraly belgili jýrnalıst, Jeltoqsan oqıǵasyn tereń zerttegen Qaıymmunar Tabeev «Quıynǵa» túsken ǵumyr» atty kitabynda egjeı-tegjeıli jazady.
«Jastar qaýqarsyz. Arnaıy daıyndyqtan ótken eńgezerdeı soldattar bastarynan doıyrmen uryp, ushyryp túsiredi de, dyryldatyp súıreı jóneledi. Jalańash qolmen muzdaı qursanǵan qalyń áskerge qalaı qarsy tursyn? Bir demde jýsap kaldy. Dálirek aıtsaq, jýsatyp saldy. Qarap turyp, janyń túrshigedi. Jyrtqyshtan qashqan eliktiń laǵyndaı úrke qashqan ul-qyzdardy ońdy-soldy jaıratyp tastaǵan. Qımylsyz qalǵandaryn qol-aıaǵynan ustap, súıregen kúıi avtobýstarǵa toǵytyp jatyr», deıdi qanquıly kórinisti kóz aldyńa elestetip.
Taǵy da osy kitapta Lázzat Asanovanyń ólimi týraly da aıtylady.
«Ekeýmiz birge oqydyq. Ol qobyz klasynda, men úrmeli aspaptar bóliminde. Aǵaly-qaryndastaı syılastyq. 18 jeltoqsan kúni búkil ýchılıshe oqýshylary bolyp alańǵa shyqtyq. Aramyzda Lázzat ta boldy. Túngi saǵat 1.30-dar shamasynda biz jataqhanaǵa qaıtyp oraldyq. Keıinnen, 23 jeltoqsan kúni Lázzat maǵan kelip, jylap turyp: «Aǵa, organnyń adamdary meni kúnde shaqyryp alyp, Kolbınge qarsy kóteriliske qatystyń, - dep «doprosqa» alyp, qorqytyp jatyr. «Eger, sen ózińnen basqa 5 oqýshynyń aty-jónin aıtsań, biz seni erkińe jiberemiz» deıdi. Men biraq olardyń qyspaǵyna kónbedim, - degeni esimde. Men odan keıin qaıtyp Lázzatty kórmedim. Taǵdyrdyń talaýyna ushyraıtynyn bilgende, qasymnan shyǵarmas edim», degen Lázzattyń kýrstasy, belgili kompozıtor Ramazan Taımanovtyń sózi keltiriledi.
Jeltoqsan kóterilisin Kreml minberinen aıtyp, aqıqatqa arashashy bolǵan aqyn Muhtar Shahanov oqıǵadan 1 jyl, 2 aı buryn KSRO Qaýipsizdik komıteti men Ishki ister mınıstrligi birlesip «Metel» operasııasyn ázirlegenin aıtady.
«Biraq ony synaıtyn jer taba almaı júrgen. Almatyda, Brejnev atty alańǵa qarýsyz, eshteńeden habary joq, qara kúsh qoldanady degen sanasyna da kirmegen, sol kezdegi demokratııalyq rýhtyń áserinen oıanǵan jigitter men qyzdar beıbit sherýge shyqqan kezde «Metel» operasııasyn uıymdastyrǵan adamdar júregi jaryla qýanǵan. Mıhaıl Gorbachevtan aýyzsha ǵana ruqsat alyp, KSRO Qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary Babkov Almatyǵa ushyp kelgen», deıdi Shahanov rejısser Jańabek Jetirýovtyń «Jeltoqsan alaýy» derekti fılminde sóılegen sózinde.
Jeltoqsanshy, aqyn Amanǵazy Káripjan Jeltoqsan kóterilisin keıingi dáýirdegi táýelsizdiktiń bastaýy dep qarastyrǵan oryndy deıdi:
«Ár dáýirdiń óz táýelsizdigi bolady. Osy eń sońǵy táýelsizdiktiń bastaýy – Jeltoqsan kóterilisi. О́ıtkeni bir ǵasyrdyń ishindegi 400-ge jýyq kóterilis, odan keıin myńdaǵan jyldyń ishindegi myńdaǵan kóterilistiń eń bir túıindi tusy Jeltoqsan kóterilisine kelip tirelip tur».
Qalamger Jarylqap Beısenbaıuly «Jeltoqsan oqıǵasy burynǵy qahary men yzǵary betine teýip turatyn ámirshildik-ákimshildik júıe men endi ǵana táı-táı basqan demokratııalyq nyshandardyń alǵashqy bettesýi bolǵan edi» dep baǵa beredi.
Ǵalym, tarıhshy Mámbet Qoıgeldi eki kún – 17-18 jeltoqsannyń qazaq ulty úshin, sonyń ishinde jastar úshin mereke kúnderi boldy dep esepteıdi.
«Ǵajap kúnder boldy. Nege degen ýaqytta, bul kúnderi halyqtyń ishine qorlanyp, saqtalyp, jınalyp qalǵan aýyr júk, shemen, aýyr tas, qaıǵysy, qasireti, bári syrtqa shyqty. Týra osy eki kúnde. Zapyran bolyp shyqty syrtqa. Bar oıyn aıtty. Ishindegi bar shynyn aıtty. Kóshedegi balalar sony án salyp júrip aıtty. Jylap júrip aıtty. Tergeýshilerdiń aldyna «qaıtkende de jazalaý kerek» degen maqsat qoıylǵan. Atý. Sol arqyly ultty qorqytý. Úreıin alý. Osy turǵydan júrgizedi. Men sonda Alataýǵa qarap oılandym, Alataýdan basqa bizge pana bolatyn eshteńe joq eken», deıdi tarıhshy.
Jyldar jyljyp ótken saıyn Jeltoqsan kóterilisiniń máni artyp, mańyzy eselene túseri kúmánsiz. Qazirgideı zamanaýı tehnologııalar damymaǵan ýaqytta jastardyń bir sátte, birdeı kóńil-kúımen, birkelki talappen, birjaqty senimmen alańǵa shyǵýy, óz quqyqtaryn, el quqyǵyn tabandap turyp talap etýi jáne sol talaby oryndalmaıynsha usaqtalmaýǵa, júreksinbeýge bekinýi, sol jolda sert baılasýy – bul rasynda, tańǵalarlyq qubylys. Ǵasyr qubylysy.
Olar nelikten á degende-aq birin biri qoldaı jóneldi? Bir-birin tanymaıtyn, múlde bilmeıtin, respýblıkanyń ár aımaǵynan kelgen jastardyń aýyzbirshilik tanytyp, ortaq ıdeıa aıasynda jumylýyn qalaı túsindirsek bolady? Bul sirá, ǵasyrlar boıy halqymyzdyń arqasyna aıazdaı batqan ádiletsizdiktiń, teńsizdiktiń, jetispeýshiliktiń shegine jetip, shamyrqana týlap, otarshyl júıe aıaýsyz taptaǵan tarıhı sana men janshylyp-ezilgen ult aqyl-oıynyń bir arnaǵa quıylyp, sol ýaqyttaǵy kózi ashyq, kóńili sergek qazaq jastarynyń bet-beınesi hám salıhaly sanasy kúıinde arenaǵa shyǵýy bolar. Bul sirá, egemen kúndi saryla kútken, biraq jete almaı ketken, jete almasa da sol jolda basyn báıgege tikken arydaǵy babalarymyzdyń, beridegi bı, batyrlarymyzdyń, qanquıly keńes senzýrasynyń bet sharpyǵan jalynyna júzin tósegen Alash ardaqtylary men qaıratkerlerimizdiń kúsh-qýatynyń áldebir ǵaryshtyq qudiretpen alańǵa qaraı arshyndap basqan qazaq jastarynyń boıyna quıylýy bolar.
Jeltoqsanda sheıit ketken qazaq ulandarynyń rýhy shat bolǵaı! Táýelsizdigimiz baıandy bolǵaı!
